ایمان حجتی: این روزها بررسی طرح هدفمند سازی یارانه ها که یکی از هفت نظام طرح تحول اقتصادی دولت است، به مراحل حساس خود رسیده است. طرحی که به نظر احمدی نژاد “مهمترین لایحه اقتصادی سی سال اخیر کشور است و با اجرای این لایحه تقریبا همه روابط و مناسبات اقتصادی کشور دگرگون خواهد شد”. او معتقد است “تولید، مدیریت تولید و بهره وری کشور همه اسیر سیستم توزیع یارانه است و رشد نمی کند و این را باید زیر و رو کنیم که این یک کار بزرگی است”.

شوک درمانی در شرایط کنونی اقتصاد ایران خطرناک است
ارایه لایحه هدفمند سازی یارانه ها توسط دولت در هفته های اخیر با واکنش های متفاوتی از سوی اقتصاددانان، کارشناسان، نمایندگان مجلس و سایر افراد مسئول که هر کدام طرح را از زاویه ای بررسی کرده بودند مواجه شد. شاید یکی از بیشترین انتقادات مطرح شده به این طرح از سوی منتقدان، “تاثیرات شوک درمانی اقتصادی” پس از اجرا در نظام اقتصادی کشور است.
بسیاری از کارشناسان و خبرگان اقتصادی معتقدند طراحان این طرح مسئله شوک قیمتی را پس از حذف یارانه جدی نگرفته‌اند چرا که به نظر آنها پرداخت مبلغ ناچیزی به گروه‌های آسیب‌پذیر می تواند اثرات مخرب افزایش قیمت را بر زندگی آنها خنثی کند که چنین چیزی بسیار ساده‌انگارانه است زیرا بر طبق مطالعات مختلف موجود که توسط بانک مرکزی، مرکز پژوهش‌های مجلس، بانک جهانی، وزارت بازرگانی، سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی وقت و وزارت اقتصاد و دارایی صورت گرفته تورم ناشی از حذف یارانه‌های انرژی را بین ۳۳ تا ۵۴ درصد ذکر کرده‌اند که بسیار شدید خواهد بود.
آنان معتقدند لایحه دولت مصداق بارز سیاست شوک درمانی است. شوک درمانی در دهه های ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ در برخی از کشورها به اجرا درآمد و در عموم آن کشورها با تورم بی مهار، رکود عمیق، تشدید فقر و نابرابری، فروپاشی ارزش پول ملی و تنش های اجتماعی همراه بوده است. پیامدهای پرهزینه شوک درمانی به نظریه پردازان و سیاستگذاران آموخته است که به جای شوک درمانی باید نخست مجموعه یی از تدابیر غیرقیمتی (اصلاحات عمدتاً زیرساختی و نهادی) صورت پذیرد و سپس سیاست هدفمندسازی یارانه ها از طریق اصلاح تدریجی، مرحله بندی شده و شفاف قیمت ها اعمال شود.

احمدی نژاد در گفتگوی تلویزیونی هفته گذشته خود به صورت تلویحی به این مساله پاسخ داد و با اشاره به اینکه بنا نداریم یارانه ها را حذف کنیم ،‌گفت: ‌با حذف یارانه شوک سنگینی وارد می شود و هدف ما درست توزیع کردن یارانه هاست. احمدی نژاد گفت: آن چه برای ما در اقتصاد اهمیت دارد بالا بردن قدرت خرید مردم است ؛ و در این لایحه می توانیم کاری کنیم که قدرت خرید کاهش پیدا نکند.

تورم لجام گسیخته ناشی از طرح، آری یا خیر؟
احمدی نژاد در این گفتگو تلویزیونی در مورد تبعات تورمی طرح نیز سخن گفت و افزود: ‌تورم با اصلاح قیمت ها متفاوت بوده و ناشی از اشکالات پایه ای اقتصادی است. وی یکی از کارهای اساسی برای خشک کردن ریشه تورم را هدفمند سازی یارانه ها دانست.
این در حالی است که برخی اقتصاددانان و فعالان اقتصادی از آنچه آنان “تورم لجام گسیخته” حاصل از اجرای طرح می نامند، انتقاد می کنند. یکی از افرادی در این زمینه با انتشار نامه ای در مجلس آژیر خطر خود را نشان داد، دکتر احمد توکلی نماینده اصولگرای مجلس است. در قسمت هایی از نامه رئیس مرکز پژوهش های مجلس آمده است: “تورم جهشی ناشی از اجرای طرح حتمی است ولی بازپرداخت موثر برای جبران آثار منفی بر مصرف و تولید و اشتغال حتمی نیست زیرا اطلاعات پالایش شده و سازمان مشخص اجرا کننده نه در لایحه بود، نه در گزارش کمیسیون ویژه و متاسفانه مجلس برای سال اول حزم و احتیاط کافی به خرج نداد”.
احمد توکلی در پایان نامه خویش آورده است: «به زعم بنده این کار بزرگ یعنی هدفمند سازی یارانه ها از طریق سیاست قیمتی، در ادامه سیاست های غیرقیمتی اجرا شده (گرچه ناقص) طی سال های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۷، حتماً باید عملی شود، اگر با حزم کافی همراه نباشد، فشارهای اقتصادی و اجتماعی قابل توجهی در پی خواهد داشت و خدای ناخواسته به عقب نشینی مجلس و دولت و توقف امر مهم هدفمند کردن برای سال ها، منجر خواهد شد»

حذف یارانه حامل های انرژی، بازی خطرناک اجتناب ناپذیر!
بر اساس نظر کارشناسان، حذف یارانه حامل های انرژی یکی از عوامل اصلی در افزایش تورم احتمالی خواهد بود. طبق مصوبه مجلس شورای اسلامی و در صورت تصویب نهایی آن در شورای نگهبان، در بند الف ماده یک طرح هدفمند سازی یارانه ها، مقرر شده که قیمت فروش داخلی بنزین، نفت، گاز و نفت کوره، نفت سفید و گاز مایع و سایر مشتقات نفت، با لحاظ کیفیت حامل‌ها و با احتساب هزینه‌های مرتبط(شامل حمل و نقل، توزیع، مالیات و عوارض قانونی) به تدریج تا پایان برنامه پنج ساله پنجم توسعه اقتصادی ـ اجتماعی و فرهنگی جمهوری اسلامی ایران کمتر از ۹۰ درصد قیمت تحویل روی کشتی(فوب) در خلیج‌فارس نباشد.
در این زمینه، دکتر محسن رنانی عضو هیات علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه اصفهان در مصاحبه خود با اسپادانا در زمان بررسی لایحه بودجه سال ۸۸ دولت در مجلس گفته بود: در ایران، بنزین جانشین اطلاعات مفقوده مردم شده است و شاید اگر چنین وضعیتی حاکم نبود، آزادسازی قیمت بنزین، اثر کمتری بر تورم می گذاشت، ولی چون قیمت بنزین به شاخص معیار برای مردم تبدیل شده و آنان همه فعالیت های خود را با قیمت بنزین تنظیم می کنند، تغییر ناگهانی این قیمت، بی ثباتی عظیمی ایجاد می کند و بزرگترین قشر آسیب پذیر از این بی ثباتی ایجاد شده، فقرا و طبقه کم درآمد خواهند بود.
البته وی معتقد است قیمت حامل های انرژی باید واقعی شود ولی باید به این نکته توجه کرد که در کشور ما، قیمت بنزین به یک معیار و شاخص اطلاع رسانی برای جامعه تبدیل شده است و جامعه رفتارهای خود را با آن تنظیم می کند، و تغییر ناگهانی در آن می تواند عواقب خطرناکی داشته باشد و این نکته ای است که دولت به آن توجه لازم را ندارد.

ماده ۱۳و ۱۶ بحث برانگیز!
درطول یک هفته زمان بررسی لایحه هدفمند سازی یارانه ها، شاید بحث برانگیزترین قسمت این لایحه، ماده ۱۳ و ۱۶ بود. نمایندگان در زمان بررسی لایحه هدفمندکردن یارانه‌ها، تشکیل صندوق هدفمندسازی یارانه‌ها که در ماده ۱۳ پیشنهاد شده بود را برخلاف قانون اساسی تشخیص دادند. دولت در لایحه مزبور تشکیل صندوق هدفمندکردن یارانه‌ها را پیش‌بینی کرده بود که صندوقی دارای شخصیت حقوقی مستقل و به صورت موسسه عمومی غیردولتی اداره می‌شود و دستگاه‌های اجرایی مکلف می‌شدند تمامی منابع حاصل از اصلاح قیمت‌های مشمول قانون هدفمندسازی یارانه‌ها را به حساب این صندوق واریز کنند.
نمایندگان با استناد به اصل ۵۳ قانون اساسی معتقد بودند: براساس این اصل کلیه دریافت‌های دولت باید در حساب‌های خزانه‌داری متمرکز شود، لذا ایجاد صندوقی خارج از خزانه دولت با این اصل قانون اساسی مغایرت دارد که نمایندگان در نهایت با ۱۷۴ رای موافق و ۱۹ رای مخالف اخطار فوق را وارد دانستند.
ولی در خصوص ماده ۱۶ بحث بسیار پیچیده تر شد تا جایی که احمدی نژاد شخصاً برای دفاع از این ماده به شکل غیرمنتظره ای به صحن علنی مجلس آمد و اظهار داشت: اگر این طرح به بودجه سالانه محدود شود، بود و نبود این لایحه فرقی نمی‌کند و همه زحمات شما به باد می‌رود و در این صورت دولت این لایحه را بر می‌گرداند.
احمدی نژاد در خصوص اخطار اصل ۵۳ قانون اساسی نمایندگان معتقد است: قبلا درباره حساب ذخیره ارزی چنین تصمیمی گرفته شده است و شورای نگهبان آن را تایید کرد پس این موضوع خلاف قانون اساسی نیست.
احمدی نژاد به دیدار خود با رهبری در این خصوص اشاره کرد و افزود: به ایشان گفتم اگر این لایحه منوط به بودجه سالانه شود اجرایی نیست و از ایشان خواستم که کمک کنند .
از سوی دیگر، علی لاریجانی پس از صحبت‌های احمدی‌نژاد درباره لایحه هدفمند شدن یارانه، گفت: پس از جلسات احمدی نژاد با رهبری،‏ مجلس هم مذاکراتی داشته است و آقای آقامحمدی به عنوان نماینده مقام رهبری تشریف آورند و همین نگرانی های رییس جمهور مطرح شد که اگر سقف درآمدها در بودجه سالیانه آید دستخوش تغییر می شود.
همچنین رییس کمیسیون ویژه بررسی طرح تحول اقتصادی در تشریح مذاکرات میان مجلس و رهبری گفت: نماینده رهبری در مورد راهکارهای مجلس قانع شده است.
البته به نظر می رسد حضور احمدی نژاد در صحن علنی مجلس بی فایده نبود چون ماده ۱۶ به این شکل به تصویب رسید که درآمدها در قالب یک ردیف تعریف شدند و تا حدود زیادی به نظر دولت نزدیک شد.

اقتصاد در اتاق عمل
احمدی نژاد در اولین اظهار نظرهای خود در خصوص طرح تحول اقتصادی، این طرح را به جراحی بزرگ اقتصاد کشور تشبیه کرده بود. حال با نزدیک شدن طرح تحول اقتصادی به مراحل اجرایی امید می رود دولت با تهیه آیین نامه های اجرایی دقیق و مناسب، تکمیل بانک اطلاعاتی دقیق، پیش بینی های لازم در زمینه های مختلف و حرکت مدبرانه، بیمار اقتصاد را به اتاق عمل بیمارستانی مجهز بفرستد و در این راه از نظر کارشناسان و صاحب نظران به خوبی استفاده کند، چون آن چه مسلم است اجرای نادرست این طرح این اتاق عمل را به میدان مینی برای اقتصاد بیمار کشور تبدیل می کند که شاید برون رفت از آن علاوه بر اثرات نامناسب اقتصادی، تاثیرات اجتماعی و روانی غیر قابل جبرانی در جامعه داشته باشد.

پ.ن: آخرین گزارش اقتصادی من در هفته نامه اقتصادی اسپادانا…منشتر شده در اولین شماره آذرماه این هفته نامه